राग, मत्सर आणि तुलनेची संस्कृती किती घातक आहे ? – डॉ.वीरेंद्र भाटी मंगल
लाडनूं राजस्थान/ज्ञानप्रवाह न्यूज – आजच्या वेगाने बदलणाऱ्या समाजात, मानसिक आरोग्य हे एक महत्त्वाचे आव्हान म्हणून उदयास येत आहे. तंत्रज्ञान, सोशल मीडिया, स्पर्धा आणि वेगवान जीवनशैलीचा आपल्या भावनांवर खोलवर परिणाम झाला आहे. तीन भावनिक अवस्था: राग,मत्सर आणि तुलनेची संस्कृती ही मानसिक असंतुलनाची सर्वात मोठी कारणे बनत आहेत.हे केवळ व्यक्तीच्या आंतरिक शांततेलाच अडथळा आणत नाहीत तर नातेसंबंध,कामगिरी आणि सामाजिक जीवनालाही अस्थिर करतात.
राग ही एक नैसर्गिक मानवी भावना आहे, परंतु जेव्हा ती सवय किंवा प्रतिक्रिया बनते तेव्हा ती मानसिक आरोग्यासाठी गंभीर धोका निर्माण करते.तणावपूर्ण वातावरण,कामाच्या ठिकाणी दबाव, आर्थिक आव्हाने आणि सोशल मीडियाचा अतिरेकी वापर ही आज रागाची प्रमुख कारणे आहेत.रागाच्या क्षणी मेंदूची विचार करण्याची आणि तर्क करण्याची क्षमता बिघडते.व्यक्ती योग्य आणि अयोग्य यात फरक करू शकत नाहीत,गोष्टी अतिशयोक्ती करतात आणि छोट्या घटनांवर अतिरेकी प्रतिक्रिया देऊ शकत नाहीत. यामुळे केवळ स्वतःचेच नुकसान होत नाही तर कुटुंब, मित्र आणि सहकाऱ्यांशी असलेले संबंध देखील बिघडतात. दीर्घकाळ दाबून ठेवलेल्या रागामुळे नैराश्य,निद्रानाश,उच्च रक्तदाब आणि चिडचिडेपणा होऊ शकतो.सर्वात चिंताजनक गोष्ट म्हणजे समाजात रागाला धैर्य किंवा कणखरतेचे प्रतीक म्हणून चुकून पाहण्याची वाढती प्रवृत्ती, जेव्हा प्रत्यक्षात राग शक्तीचे नव्हे तर नियंत्रणाचा अभाव दर्शवितो.
मत्सर ही एक अशी भावना आहे जी माणसाला आतून नष्ट करते. एखाद्याचे यश असो, लोकप्रियता असो, संपत्ती असो, कुटुंब असो किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा असो इतरांना कमी लेखण्याची आणि स्वतःला कमी दर्जाची समजण्याची प्रवृत्ती आज पूर्वीपेक्षा जास्त प्रचलित झाली आहे. मत्सराचे सर्वात मोठे स्रोत सोशल मीडिया बनले आहे,जिथे लोक त्यांच्या जीवनातील फक्त सर्वात सुंदर पैलू सादर करतात.परंतु प्रेक्षक याला वास्तव समजून स्वतःची तुलना करू लागतात. हळूहळू ही तुलना मत्सराला जन्म देते आणि असंतोष,असुरक्षितता आणि कटुता आत वाढू लागते.
मत्सर एखाद्या व्यक्तीला सकारात्मक प्रयत्नांपासून विचलित करतो.स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याऐवजी, ते इतरांना कमी लेखतात किंवा त्यांच्याबद्दल नकारात्मक भावना बाळगतात. यामुळे मानसिक ऊर्जा कमी होते आणि स्वतःच्या विकासात अडथळा येतो.मत्सराचा सर्वात कपटी पैलू म्हणजे तो एखाद्या व्यक्तीला स्वतःपासून दूर करतो.ते स्वतःचे गुण, स्वतःची ताकद आणि स्वतःची प्रगती पाहू शकत नाहीत.
आज लोकांचे जीवन सतत तुलनेने ग्रासले आहे. कोण किती कमावते, कोणाचे काय आहे, कोणाला सोशल मीडियावर किती प्रशंसा मिळते,कोण कोणापेक्षा जास्त सुंदर,यशस्वी किंवा लोकप्रिय आहे ? तुलनेच्या या संस्कृतीचा मानसिक आरोग्यावर खोलवर परिणाम झाला आहे. प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती,क्षमता,संघर्ष आणि प्रवास अद्वितीय असतो.तथापि तुलनेची सवय एखाद्या व्यक्तीला त्याच्या खऱ्या वाढीपासून विचलित करते आणि ते इतरांच्या यशाकडे स्वतःच्या अपयशाचे माप म्हणून पाहू लागतात.तुलनेमुळे निर्माण होणारा असंतोष हळूहळू आत्मविश्वास कमकुवत करतो.यामुळे लोक स्वतःचे प्राधान्यक्रम आणि जीवन ध्येये विसरून इतरांच्या गतीशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करतात.या दबावामुळे अनेक तरुण तणाव, नैराश्य आणि एकाकीपणाला बळी पडत आहेत.
राग,मत्सर आणि तुलना टाळण्यासाठी, प्रथम स्वतःला समजून घेणे आवश्यक आहे. तुमच्या भावना दाबण्याऐवजी स्वीकारणे ही मानसिक आरोग्याची पहिली पायरी आहे.रागाच्या स्थितीत, काही क्षण थांबणे,हळूहळू श्वास घेणे आणि परिस्थितीचे शांतपणे निरीक्षण करणे अत्यंत प्रभावी आहे.सोशल मीडिया वरून थोडा वेळ काढून घेतल्याने व्यक्तीला त्यांच्या वास्तविक जीवनाशी आणि भावनांशी चांगले संबंध जोडण्यास मदत होते.इतरांच्या यशाला प्रेरणास्थान बनवणे,मत्सर नाही तर जीवन सकारात्मक दिशेने जाते. दररोज आपल्या आयुष्यातील लहान आनंदांची आठवण ठेवल्याने मानसिक संतुलन मजबूत होते. नातेसंबंधांमध्ये संवाद वाढल्याने मानसिक गोंधळ कमी होतो आणि भावनिक आधार मिळतो. यामुळे मन स्थिर होते आणि भावनिक चढउतार नियंत्रित होतात.
राग,मत्सर आणि तुलना या तीन भावना आधुनिक समाजाला आतून कमकुवत करत आहेत.मानसिक आरोग्य बळकट करणे तेव्हाच शक्य आहे जेव्हा व्यक्ती आत्म-जागरूकता,संतुलन आणि सकारात्मक दृष्टिकोन विकसित करतात. जीवन ही स्पर्धा नाही तर एक वैयक्तिक प्रवास आहे.या प्रवासातील सर्वात आवश्यक घटक म्हणजे मनाची शांती आणि भावनांची शुद्धता.त्यांचे संरक्षण करणे ही निरोगी,संतुलित आणि अर्थपूर्ण जीवनाची गुरुकिल्ली आहे.
– डॉ वीरेंद्र भाटी मंगल, लाडनूं ३४१३०६ राजस्थान
